Malatya potansiyeller iller arasında yok

Bölgesel gelişmeye odaklanan Türkiye, bu konuda ulusal stratejisini uygulamaya alırken “rekabetçi” 15 şehir, “potansiyel rekabetçi” 13 il ve “rekabet nüvesi” 14 ildeki imkanları en iyi şekilde değerlendirmek için yol haritasını çizdi.

MALATYA O HARİTADA RENKSİZ

Gelir düzeyi, sanayi ve hizmetler sektörü üretim düzeyi, ihracat seviyesi, teknoloji düzeyi, girişimcilik kapasitesi ve insan kaynaklarının niteliği gibi hususlar bakımından küresel entegrasyon boyutunda yer alan iller dışında öne çıkan iller “rekabetçi iller”, aynı göstergeler bakımından bu illeri takip eden iller ise “potansiyel rekabetçi iller” olarak belirlendi. Belirli sektörlerde orta ölçekte üretim yoğunluğu olan ve ekonomisi genel olarak sınırlı sayıda sektöre bağlı olan iller ise “rekabet nüvesi iller” olarak bu boyutun son kategorisini oluşturdu. Rekabetçilik boyutu altında yer alan rekabetçi iller, potansiyel rekabetçi iller ve rekabet nüvesi iller haritasında Malatya renksiz olarak yer aldı.
Rekabetçi illerin Tekirdağ-Muğla ile Sakarya-Mersin şeklinde kuzey-güney yönlü iki koridor ve Adana-Kayseri-Gaziantep şeklinde bir küme oluşturduğu görülüyor. Potansiyel rekabetçi illerde ise Çorum, Sivas, Elâzığ ve Mardin dışında Ankara’nın batısındaki yoğunlaşma dikkat çekti. Rekabet nüvesi iller ise Doğu Anadolu Bölgesi dışında ülke genelinde görülmekte, bu illerin önemli bir bölümü ise rekabetçi illerin hinterlandında yer aldı.

Rekabetçi olarak sınıflandırılan 15 il, ülke toplam GSYH’si ile hizmet sektörü GSYH’sinden yaklaşık olarak yüzde 20 pay alırken; sahip oldukları eğitimli nüfus ve teknoloji üretimi potansiyeli ihracat ve kurulan şirket değerlerine de yansımaktadır. Bu illerden Manisa ve Sakarya teknoloji üretimi, Tekirdağ ve Gaziantep sanayi ağırlıklı üretim yapıları ve Eskişehir eğitimli nüfus oranıyla ön plana çıktı. Potansiyel rekabetçi iller, rekabetçi illerin ardından gelmekle birlikte incelenen göstergeler bakımından ülke genelindeki paylarının sınırlı olduğu görüldü. Ancak rekabetçi iller ve küresel entegrasyon boyutundaki illere olan coğrafi yakınlıkları, bu illerdeki üretim faaliyetlerinin yayılım etkisinden faydalanmalarına imkân tanımaktadır. Sanayi ağırlıklı üretim yapısı ve öne çıkan ihracat değerleriyle Yalova bu duruma örnek teşkil etmektedir.

Rekabet nüvesi iller olarak belirlenen 14 ilin ülke sanayi GSYH’sine katkısı toplamda yüzde 4,5; imalat sanayii GSYH’sine katkısı ise yüzde 5,7 civarında kalmaktadır. Bu gruptaki illerin il içi üretim yapıları incelendiğinde, çeşitlilik yüksek olmamakla birlikte belirli sektörlerde üretim kapasitelerine sahip oldukları görülmektedir. Örneğin; Karaman’da gıda, Bilecik’te seramik ve Uşak’ta tekstil ön plana çıkmaktadır.

Rekabet nüvesi illerde ayrıca il içi sanayi üretim payının da ortalama olarak yüzde 30’larda seyrettiği tespit edilmiştir. Potansiyel rekabetçi illerde olduğu gibi rekabet nüvesi iller de yakınlarında bulunan görece gelişmiş merkezlerin etkisiyle gelişme potansiyeline sahiptir. Harita 6.2’de görüldüğü üzere Osmaniye rekabetçi illerle, Uşak rekabetçi ve potansiyel rekabetçi illerle tamamen çevrili olup, üretim yapıları da imalat sanayii alanında gelişime uygundur.

MALATYA ‘BÖLGESEL MERKEZ’ OLARAK SINIFLANDIRILDI

Diyarbakır, Erzurum, Malatya, Samsun, Şanlıurfa, Trabzon ve Van 2024-2028 BGUS mekânsal yaklaşımında bölgesel merkezler olarak sınıflandırıldı. Şanlıurfa dışındakiler aynı zamanda YER-SİS’te belirlenen fonksiyonel bölge merkezleridir. YERSİS’e göre Şanlıurfa’nın dahil olduğu fonksiyonel bölgenin merkezi Gaziantep olmakla birlikte Gaziantep rekabetçilik boyutundaki göstergelerin önemli bir bölümünde yüksek değerlere sahip olduğundan BGUS mekânsal yaklaşımında rekabetçi il olarak belirlenmiştir. Şanlıurfa ise bu fonksiyonel bölgede Gaziantep dışında, etrafına hizmet verme büyüklüğü bakımından çevresindeki diğer illerden ayrışmakta, bu nedenle bölgesel merkez kategorisinde ele alınmaktadır.
Yakınsama boyutundaki iller incelendiğinde bölgesel merkezlerin hem üretim yapısı hem de sosyoekonomik gelişmişlik bakımından bu boyutun diğer illerinden ayrıştığı görülmektedir. Bu iller üretim yapıları bakımından rekabetçilik boyutundaki illerle eş değer kabul edilmekle birlikte nispeten az gelişmiş bölgelerde hizmet merkezi olma rollerinin daha ön planda olması nedeniyle bölgesel merkez olarak değerlendirilmişlerdir. Bu merkezlerden Samsun başta olmak üzere Trabzon ve Diyarbakır rekabetçi illerle Şanlıurfa, Malatya ve Erzurum ise potansiyel rekabetçi illerle eş değer özellikler taşımaktadır. Bölgesel merkezler genel olarak değerlendirildiğinde ülke GSYH’sine katkı düzeylerinin yaklaşık olarak yüzde 5 olduğu görülmektedir. Bu illerin üretim yapıları ortalama yüzde 63 ile hizmetler sektörü ağırlıklı olmasına rağmen ülke GSYH’sine en büyük katkıyı yüzde 11,5’lik pay ile tarım sektöründe vermektedirler.

AFET SONRASI İHYA İLLERİ: MALATYA

6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezli depremlerden etkilenen illerin ekonomik, fiziksel ve sosyal olarak yeniden toparlanması, kalkınması ve deprem öncesi ekonomik coğrafyadaki rollerinden daha ileri seviyeye erişmesine yönelik olarak BGUS kapsamında “afet sonrası ekonomik ve sosyal iyileşmenin sağlanması” stratejik amacı belirlenmiş ve afetten en fazla etkilenen 5 il “Afet Sonrası İhya İlleri” olarak ayrı bir sınıfta değerlendirilmiştir.
Afet öncesi ekonomik ve sosyal göstergeler dikkate alınarak belirlenen mekânsal tipoloji sınıflamasında söz konusu illerden Gaziantep, Hatay ve Kahramanmaraş rekabetçi il; Adıyaman rekabet nüvesi il; Malatya ise bölgesel merkez olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla depremden etkilenen iller, birisi afet sonrası ihya illeri diğeri de deprem öncesi ekonomik ve sosyal göstergelerle belirlenen mekânsal tipolojiler olmak üzere iki tipoloji kapsamında ele alınmaktadır. Bu çerçevede, depremlerden etkilenen illerde her iki tipolojide yer alan stratejiler illerin depremlerden etkilenme düzeyine göre birlikte veya ardıl olarak uygulanacaktır.